BIOLOGIAREN ARIMA

Geroz eta larriagoak eta errepikakorragoak diren uholdeak geroz eta arazo gehiago ari dira sortzen gure herrietan. Baina arazoa uholdeak dira, ala gizakia?  Galdera horri erantzuteko pare bat kontutxo jakin behar dituzu. Hasteko, ba al dakizu zer den uholde-lautada ?  Uholde-lautada ibaien inguruan bi aldetara zabaltzen den lur-eremua da, urak gora egiten duenean busti egiten dena. Naturak dena dauka kontrolpean, nahiz eta batzuetan guk kontrol hori apurtu. Neguan euri-jasa handiak egiten dituenean, ibaien alboetako lurrak (hots, uhalde-lautada) ur azpian geratzen dira era natural batean. Naturala da, beraz, euri asko egitean uholdeak gertatzea: ibaiek alboko lurrak dituzte ur hori hartzeko. Ondorioz, logikoa da uholde-lautada horretan eraikiz gero, euriteen ostean eraikin horiek ur azpian geratuko direla. Ibaia eta aldameneko uholde-lautada. Argazkia: Paweł (Pexels) Esan bezala, gizakiak uholde-lautada horiek ustiatu egin dituela historian zehar. Antzinean nekazaritzako lurra...

Gaurkoan pil-pilean dagoen eztabaida batekin natorkizue, ez azalpen zientifiko batekin.  Kontua da azken urteotan aldaketa klimatikoa asko ari garela nabaritzen. Baina zerbait egiten al gaude irtenbiderik aurkitzeko? Seguru aski orrialde hau irakurtzen ari zaretenok baietz esango didazue, aldaketa klimatikoaren problematikaz jabetuta zaudetelako, baina zuen ingurunera begiratuz gero... zer erantzungo zenidakete? Zuek uste duzue jendea prest dagoela boluntariotza-jardunaldi batera joateko euren denbora librean adibidez zuhaitzak landatzeko edo zaborra basoetatik edota hondartzetatik biltzeko? Prest al daude kotxea alde batera uzteko eta oinez joateko? Prest herrian erosteko eta km0 produktuak erosteko?  Nire uste apalean, zoritxarrez, biztanleria gehiena euren erosotasunetik eta norberekeriatik ari da kexaka. Egia da gaur egun guztiok gaudela estresatuta eta arin bizi garela, eta hori konpentsatzeko helburuarekin batzuetan ingurumenaz ahaztu "behar" garela, baina argi izan beh...

Azken urteetan askotan entzun dugu eukaliptoak Euskal Herriko basoetako arazo larri bihurtu direla. Zuhaitz horiek Australiakoak dira, eta bertan onuragarriak dira. Zer dela eta, orduan, hemen arazoak sortzen dituzte baina ez han? Hori ulertzeko, Australiako eta Euskal Herriko ingurumen baldintzak aztertu behar ditugu bere osotasunean. Irudi batzuekin hobeto ulertuko duzuelakoan nago. Australiako zuhaitz tipikoenetariko bat eukaliptoa da, zeina espezie pirofitoa den. Zer esan nahi du horrek? Bere fruituak soilik zabaltzen direla sute baten ondoren, haziak askatzeko. Behin hazi horiek lurzoruan erortzen eta zabaltzen direla, hazitxo horietatik eukalipto berriak haziko dira eta eukalipto-baso bat edo eukaliptadi bat sortuko da. Baso horiek oso garrantzitsuak dira Australian, koalen janaria direlako eukaliptoen hostoak. Hortaz, eukaliptoak onuragarriak dira Australian, bertako animaliak bizitzeko ezinbestekoak baitira.  Euskal Herrian, berriz, ez bada suterik gertatzen behintzat, euka...

Denok joan gara noizbait hondartza batera bainu bat hartzera, eguzkia hartzera, harearekin gazteluak egitera... baina gutariko asko ez gara inoiz jabetu hondartza batek daukan izaki bizidunen aniztasunaz. Eta horretaz aparte, ez dugu ezagutzen nola sortu zen zapaltzen ari garen harea.  Harea itsaslabarretako haitzak higatzearen ondorioz sortzen da. Jakingo duzuen bezala, arroketan molusko asko egon ohi dira: lapak, margolak, itsas ezkurrak... Maskordun animaliak, hain zuzen ere. Maskor horiek arroka edo haitzekin batera higatuko dira haizearen eta olatuen eraginez. Horrela, arrokak eta maskorrak txikitzen joango dira, partikula geroz eta txikiagoak sortuz. Horrela sortzen da harea!! Baina noski, hori ez da minutu gutxi batzuetan gertatzen, baizik eta urteetan zehar.  Hortaz, hemendik aurrera harea zapaltzean, kontziente izango zara milioika urteetan zehar gertatutako prozesuen ondorioz sortu dela. Eta gainera, harea eskukada bat hartzera gonbidatzen zaitut, partikula txikiak ...

Geroz eta pertsona gehiago gara laktosa gabeko esnea edaten dugunok, laktosadun esnea edan ostean tripako mina sortzen zitzaigula konturatu ginelako. Baina gutxi batzuk dakite zergatik daukagun laktosarekiko intolerantzia hori. Historian zehar gertatutako gertaeretan dauka oinarria. Segi irakurtzen! Lehenik eta behin, laktosa zer den jakin behar dugu. Laktosa esnean oso ugaria den karbohidratoa edo azukrea da, bere kabuz ezin duguna digeritu edo liseritu. Digeritu ahal izateko, laktasa entzima  beharrezkoa da. Entzima horrek laktosa karbohidratoa apurtu egiten du, galaktosa eta glukosa molekulatan, heste meharrak xurgatzen eta prozesatzen dituelarik (hau da, digeritzen direlarik). Laktosarekiko intolerantzia pairatzen baduzu, laktosa ezin izango duzu digeritu, laktasa entzimaren kantitate gutxi daukazulako gorputzean. Horren ondorioz, heste meharrak ezin izango du xurgatu eta kolorena edo heste lodira joango da zuzenean. Kolonean ditugun bakterioek digeritu gabeko laktosarekin err...

(Argazkia: iAgua) Eutrofizazio hitza eutros hitz grekotik dator, "ondo hornitua" esanahia duena. Eutrofizazioa gertatzen da ekosistema urtar batera (laku edo putzuetara batez ere) mantenugai inorganiko gehiegi heltzen direnean gizakiaren esku hartzearen ondorioz: batez ere N ( nitrogenoa ), S ( sufrea ) eta P ( fosforoa ). Gehiegizko mantenugai horiek algen proliferazioa eragiten dute. Alga horiek lakuaren gainazala estaltzen dute (geruza berde bat sortuz), eta azpiko geruzetara argia iristea oztopatzen dute, uraren uhertasuna handituz. Horren ondorioz, beheko geruzetan dauden alga edo landareek ezin dute fotosintesia egin, eta hil egiten dira (ezin dute oxigenoa ekoiztu). Gauzak horrela, bestelako mikroorganismoek (bakterioek adibidez) beheko geruza horietan dagoen oxigeno gutxia kontsumituko dute, oxigeno guztiarekin amaituz . Laku horretan bizi diren arrain eta moluskoek ere oxigenoa behar dutenez bizitzeko, horiek ere hil egingo dira. Laburbilduz, gizakiaren ondorioz ong...

Eukaliptoa Australiatik etorritako zuhaitza da, hosto luzangak dituena. Espainiara XIX. mende erdialdean sartu zen, eta erraztasun handiz hedatu zen Penintsula osoan zehar, bere egurra papera egiteko oso aproposa baitzen. Gaur egun, eukaliptoek 15.000 km2 (1,5 milioi hektarea) estaltzen dituzte Espainian. Baina eukalipto landaketak hedatu ahala, bertoko basoen hedadurak atzera egiten du. Gai izan behar gara baso bat eta landaketa bat desberdintzen, biodibertsitatea edo bertako izaki bizidunen multzoaren aberastasuna ez delako berdina bietan. Zergatik dira hain garrantzitsuak bertoko basoak? Ba... hitz gutxi batzuetan esanda, pila bat izaki bizidun bizitzea ahalbidetzen dutelako. Basoak ez dira bakarrik zuhaitzen multzoa. Bizitza asko ere badago zuhaitzetaz aparte: narrastiak, intsektuak, txoriak, karraskariak... Zuhaitz espezie bakarreko landaketetan (are gehiago pinu edo eukalipto landaketak badira) ez dago hainbesteko bizitzarik. Orain azaldutakoa apur bat sakonduko dugu orain, hobe...

Foehn efektuaren ondorioz gertatzen da euri gehiago egitea mendien alde batzuetan beste batzuetan baino. Efektu honek bere izena hartzen du Alpe mendien iparraldeko haize batetik. Baina Foehn efektua non gertatu ohi da? Ba... adibidez hemen, Euskal Herrian. Izan ere, ipar-mendebaldeko haizea (itsasoak berotu eta hezetu egin duena) Ozeano Altlantikotik sartzen da Iberiar Penintsulara. Sartzean, Euskal Herriko hainbat mendirekin egiten du topo haize horrek. Zein da emaitza? Ba mendiak zeharkatzean haizeak ura galtzea eta beste aldera lehorrago igarotzea. Hori da arrazoietako bat Euskal Herriko mendi magal batzuetan euri gehiago egitearena, eta beste magalean ez hainbeste. Azalpenean sakondu aurretik, jakin behar duzue mendiek bi magal dituztela: haizealdea eta haizebea. Haizealdea, hitzak berak esaten duen bezala, haizeak jotzen duen mendi magala da. Haizebea, berriz, haizeak jotzen ez dion hegala da, irudian ikus dezakezuen bezala. Beste hitz batzuekin esanda, Foehn efektua aire m...

     Seguru nago noizbait bide bazterretik, basotik, baratzetik... lasterka ibili zaretenean nahi gabe asunak ikutu dituzuela hankekin. Eta zer nolako azkura ematen diguten gero, ezta? Batzuetan garau edo pikorrak ere ateratzen zaizkigu.      Baina ba al dakizue zergatik ematen duten errekazio hori larruzalean, eta zergatik beste landareekin ez den hori gertatzen? Bada... hona hemen erantzuna:     Asunak iletxo antzeko batzuk aurkezten ditu landare osoan zehar (zurtoinean, hostoetan...), beheko argazkian ikus daitekeen bezala. Iletxo berezi horiek erresumingarriak dira, eta trikoma izenez ezagutzen dira.  Argazkia: asun hosto baten irudia, iletxoekin. Iturria: mundomicroscopicoplantasgarciabona.blogspot.com     Guk ukitzean, trikoma horiek gure gorputza hautematen dute, eta zabaldu egiten dira. Zabaltzean, barruan daukaten eduki erresumingarria askatzen dute: azido organikoez, histaminaz eta azetilkolinaz osatuta dagoena. Trikoma ho...

Askotan entzun edo erabili ditugu tximista eta trumoi hitzak. Baina ba al dakigu zehazki zer esan nahi duten? Gauza bera adierazten dute? Orain arte era egokian erabili ditugu? Ba... zalantzak argitzeko unea da. Ekaitzarekin batera datozen 3 fenomeno desberdin adierazten dituzte tximista, tximistargi eta trumoi hitzek: Tximista : gaztelaniaz "rayo" delakoa. Atmosferan gertatzen den deskarga elektrikoa ri deritzo. Tximistargia : agian euskaraz ez da hain hitz erabilia, baina gaztelaniaz "relámpago" izenez ezaguna da. Deskarga elektrikoak edo tximistak eratzen duen argia da. Trumoia : gaztelaniaz "trueno" esaten zaio. Tximistak sortzen duen zarata edo soinua ri deritzo. BIBLIOGRAFIA: Senamhi: Servicio Nacional de Meteorología e Hidrología del Perú. URL: https://www.youtube.com/watch?v=hT-EPOLYfFs

Lorategi ederrenetan ez dira inoiz falta hortensia batzuk. Baina horiek batzuetan udinak izaten dira, besteetan moreak, eta beste batzuetan larrosak. Zeren arabera daukate kolore bat edo beste? Agian landare-espezie desberdinak dira? Horrela erosten dituzte? Ba... ez! Espezie berdina dira: Hydrangea macrophylla . Baina zer lurzorutan landatzen denaren arabera, kolore bat edo beste hartzen dute. Hau da, nahiz eta kolore jakin bat duen hortensia bat erosi, lurzoru desberdin batean landatzen bada, agian kolorea alda dezake. Zehazki, lurzoruaren pHaren arabera  aldatzen da euren kolorea. Lurzoruaren pHak lurzoru horrek dituen protoi edo hidrogeno katioien [H+] kontzentrazioa adierazten du. Lurzoruko pHa 7 bada, neutroa dela esaten da. 7 baino baxuagoa bada, aldiz, azidoa, eta 7 baino altuagoa bada basikoa edo alkalinoa. Lurzoruko pH horren arabera, mantenugai desberdinak egongo dira eskuragarri lurzoruan, landareak xurga ditzan. Antozianinak landareetan ugariak diren pigmentu batzuk di...

Odola eman edo jaso behar baduzu, lehendabizi odol-taldeen dinamika ezagutu behar duzu. Izan ere, pertsona orok ezin diogu edozein pertsonari odola eskaini, bere gorputzak baztertu egin ahal duelako. Hortaz, emailearen eta hartzailearen arteko bateragarritasuna bilatzea beharrezkoa da. Hori ulertzeko, AB0 eta Rh sistemak ulertzea ezinbestekoa da.  AB0 sistema : Pertsona batek odol-talde bat edo beste edukiko du, bere odoleko globulu gorriek mintzean duten antigeno izeneko substantzien arabera. Horren arabera, 4 odol-talde mota sortzen dira: A, B, AB eta 0.  AB0 sisteman, bi antigeno mota daude: A antigenoa eta B antigenoa. A odol-taldeak A antigenoa dauka globulu gorrien mintzean, B odol-taldeak B antigenoa, AB taldeak A eta B antigenoak (biak batera), eta 0 taldeak, aldiz, ez dauka antigenorik (ez A ez B). Odol-talde bakoitzeko globulu gorriak Bestalde, pertsona baten odolean, beste antigenoaren kontrako antigorputzak daude. Antigorputzak gure gorputzak ekoizten dituen "defen...

Askotan entzun dugu Ozono geruzaren zuloa handitzen dagoela, eta horregatik aerosolak erabiltzeari utzi behar diogula. Hala ere, ozonoa kutsatzaile atmosferiko bezala ere har daiteke. Orduan, ozonoa ona ala txarra al da? Bada... 2 ozono mota daude (bata kaltegarria da eta bestea, aldiz, onuragarria), atmosferaren zein geruzatan aurkitzen denaren arabera: Ozono estratosferikoa : ozono hau estratosferan aurkitzen da, eta babes funtzioa dauka. Iragazki bezala jokatzen du izpi ultramoreen aurrean. Atmosferako ozonoaren % 90a da, eta Ozono geruza izenez ezagutzen dena eratzen du. Arazoa estratosferako ozonoaren suntsipena da, izan ere, suntsitzen bada, geroz eta izpi ultramore kaltegarri gehiago helduko dira lurrazalera.  Ozono troposferikoa: ozono hau troposferan aurkitzen da, eta toxikoa da. Beraz, kasu honetan, arazoa ozono troposferikoaren eraketa da. Laburbilduz, estratosferan ozonoa mantentzeko ahaleginak egin behar ditugu, baina troposferan bere eraketa ekidin behar dugu. Baina ...

  Argazkia: LA PROVINCIA (www.elperiodico.com) Kalima airean hautsa eta harea pilatzeari deritzo. Espainian oso ohikoa izaten da kanariar Uharteetan, Afrikako Sahara desertutik datozen harea eta hautsari esker. Gauzak horrela, Kanarietan argazkian ikus daitekeen moduko "hodei" marroixkadun egunak sortzen dira, zeinak oso kaltegarriak diren, substantzia kimiko kutsakorrak baitituzte. Kalimak ehundaka kilometro egiten ditu Afrikatik Kanarietara heltzeko, eta zein herrialdetatik igarotzen denaren arabera, konposizio bat edo beste edukitzen du. Hau da, aireko hautsa eta harearen nahastea Argeliaren iparekialdetik badator, kalima kaltzioan, estrontzioan, sufrean, potasioan eta magnesioan da aberatsa; baina Argeliako iparmendebaldetik badator, kalima kloroan eta sodioan da aberatsago. Dena den, hautsa Sáhara edo Malitik badator, silizioan, burdinean eta manganesoan izango da aberatsa. Konposizio horiek printzipioz normalak dira, izan ere, lurrazaleko partikulak barreiatzean kalima...

  Argazkia: Yaroslav Shuraev (pexels.com) Permafrosta beti izoztuta dagoen lurzorua da ( permanent frozen soil ingelesez). Hori dela eta, udan ere izoztuta mantentzen da. Artikoko permafrostak izoztuta 1-3 milio urte daramatzala pentsatzen da, eta are urte gehiago Artartikakoak. Hainbeste izotzezko ingurunea bakartia izatea espero daitekeen arren, permafrosteko lurzoru izoztua ezin hobea da hotzera moldatutako bakterioak eta birusak denboraldi luzetan zehar bizirik mantentzeko. Agian milioika urte!  Azken urteotan gertatzen ari den klima-aldaketa ren ondorioz, munduko tenperaturak etengabe daude igotzen, eta horrek permafrosta pixkanaka-pixkanaka urtzea dakar. Etengabeko urtze horren ondorioz, baliteke arriskutsuak izan daitezkeen permafrostean bizirik mantendu diren birus eta bakterioak askatzea. Horrela, gaixotasun berriak atera edo jada desagertutako gaixotasunak berpiztu daitezke. 2020an jasan dugunaren arabera, badakigu horrek zer nolako ondorioak eduki ditzakeen. Beraz,...

  Guztiok ibili gara noizbait negarra gelditu ezinean tipula zatitu bitartean. Baina zergatik gertatzen da hori? Ba al dauka ekiditerik? Tipulek edo kipulek trans-(+)-s-(1-propenil)-1-zisteina sulfoxido izeneko molekula usaingabea daukate haien barnean. Kipula moztean, bere zelulak apurtzen dira eta alinasa izeneko entzima trans-(+)-s-(1-propenil)-1-zisteina sulfoxido   molekula horrekin kontaktuan jartzen da. Kontaktu horren ondorioz, beste molekula batzuk eratzen dira: pirubatoa, amoniakoa, eta syn-propanotial-s-oxidoa . Azken molekula horrek begietako narritadura eta negar-jarioa sortzen ditu.  Laburbilduz, kipula moztean erreakzio eta elkarketa batzuk gertatzen dira tipulan, eta horien ondorioz sortzen diren konposatuak airera askatu egiten dira eta gure begietara heltzen dira. Hori gertatzean, negargura sortzen digute. Horregatik, irtenbide egokia (eta merkea, gainera) izango litzateke uretako betaurrekoak jartzea. Horrela, begiak inguruko airetik isolatzea lor...

Argazkia: Pommeresche & Hansen (2017): Examining root nodule activity on legumes. FertilCrop Technical Note. Download at www.fertilcrop.net Bolatxo horiek landare leguminosoen sustraietan (hirustan, sojan, ilarretan, indabetan...) ikusi ohi ditugu maiz. Baina zer dira? Eta zertarako sortzen dira? Bada... NODULUAK dira. Rhizobium generoko (kasu gehienetan) bakterioen eta landare leguminosoen artean sortzen den erlazio sinbiotikoaren emaitza da, hain zuzen ere.  Landare leguminosoak lurzoruko bizitza askeko bakterio batzuekin erlazio sinbiotiko konplexuak era ditzakete. Horrela, sustraietan oso espezializatutako organo berri baten sorrera gertatzen da: noduluen sorrera. Horietan, bakterioek nitrogeno atmosferikoa (N2) erreduzitzen dute landarearentzat erabilgarriak diren nitrogeno formetara (N2 ezin baitute zuzenean xurgatu eta erabili), hala nola, aminoazioetara edo amoniakora. Nola sortzen dira nodulu horiek? 1. Landare leguminosoen sustraiek metabolito sekundarioak, hala no...